View source for सीताबर्डी किल्ला: १८१७ च्या ऐतिहासिक लढाईचा साक्षदार

नागपूर रेल्वे स्थानकाच्या अगदी समोर असलेल्या दोन टेकड्यांवर हा किल्ला वसलेला आहे. आज हा किल्ला भारतीय लष्कराच्या (Indian Army) ताब्यात असला, तरी त्याचा इतिहास मराठा साम्राज्य आणि ब्रिटीश सत्ता यांच्यातील संघर्षाशी जोडलेला आहे.

=== किल्ल्याची निर्मिती ===
या किल्ल्याचे बांधकाम कोणी केले, याबाबत अनेक मते आहेत. काही इतिहासकारांच्या मते, गोंड राजांच्या काळात येथे लहान तटबंदी होती. मात्र, १८१७ मध्ये ब्रिटीशांनी या टेकडीचे सामरिक महत्त्व ओळखून येथे भक्कम किल्ला उभारला. या किल्ल्याला दोन भाग आहेत—मोठी बर्डी आणि छोटी बर्डी.

=== सीताबर्डीची ऐतिहासिक लढाई (१८१७) ===
या किल्ल्याचे नाव इतिहासात अजरामर झाले ते २६-२७ नोव्हेंबर १८१७ रोजी झालेल्या **'सीताबर्डीच्या लढाई'**मुळे.

* ही लढाई नागपूरचे तत्कालीन शासक '''अप्पासाहेब भोसले''' आणि ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनी यांच्यात झाली.
* अप्पासाहेबांच्या सैन्याने ब्रिटीशांच्या रेसिडेन्सीवर हल्ला केला होता.
* अत्यंत अटीतटीच्या झालेल्या या लढाईत मराठा सैन्याने मोठे शौर्य गाजवले, परंतु अखेर ब्रिटीशांनी आधुनिक शस्त्रास्त्रांच्या जोरावर या टेकडीवर ताबा मिळवला. या विजयामुळे विदर्भातील ब्रिटीश सत्ता अधिक मजबूत झाली.

=== वास्तुकला आणि संरक्षण ===

* हा किल्ला लष्करीदृष्ट्या अत्यंत सुरक्षित मानला जातो. याच्या सभोवताली खोल खंदक असून भक्कम दगडी भिंती आहेत.
* किल्ल्याच्या आत काही ऐतिहासिक तोफा आणि ब्रिटीशकालीन इमारतींचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात.
* येथून संपूर्ण नागपूर शहराचे विहंगम दृश्य दिसते, म्हणूनच लष्करी हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी हे सर्वोत्तम ठिकाण होते.

=== किल्ल्यातील स्मारके ===
किल्ल्याच्या आत काही महत्त्वाची ठिकाणे आहेत:

* '''नवाब कादर अली यांचे थडगे:''' १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात ब्रिटीशांनी नवाब कादर अली आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना याच किल्ल्यात फाशी दिली होती. त्यांचे स्मारक येथे आहे.
* '''शूर सैनिकांच्या स्मृती:''' लढाईत कामी आलेल्या सैनिकांच्या आठवणीत येथे काही शिलालेख आणि स्मारके उभारण्यात आली आहेत.

=== पर्यटकांसाठी प्रवेश ===
हा किल्ला भारतीय लष्कराच्या प्रादेशिक सेनेच्या (Territorial Army) देखरेखीखाली असल्याने येथे सामान्य नागरिकांना दररोज प्रवेश मिळत नाही. वर्षभरातून केवळ तीन दिवस हा किल्ला लोकांसाठी खुला असतो: १. '''२६ जानेवारी''' (प्रजासत्ताक दिन) २. '''१ मे''' (महाराष्ट्र दिन) ३. '''१५ ऑगस्ट''' (स्वातंत्र्य दिन)
----<blockquote>'''माहिती टीप:''' सीताबर्डी किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेली 'सीताबर्डी बाजारपेठ' ही नागपुरातील सर्वात जुनी आणि गजबजलेली बाजारपेठ आहे. एका बाजूला लष्करी शिस्त आणि दुसऱ्या बाजूला व्यापाराची लगबग, असे पुण्याच्या पेठांसारखेच चित्र येथे पाहायला मिळते.</blockquote>