View source for नागपुरी संत्री: जगप्रसिद्ध गोड-आंबट चवीची संत्री व त्यांचा व्यापार

नागपूरचे नाव घेतल्यावर डोळ्यासमोर सर्वात आधी येतात ती म्हणजे रसरशीत, गडद नारिंगी रंगाची '''<nowiki/>'नागपुरी संत्री''''. केवळ महाराष्ट्रातच नाही, तर जगभरात नागपूरच्या संत्र्यांची एक वेगळी ओळख आणि बाजारपेठ आहे. या संत्र्यांनी नागपूरला जागतिक व्यापार नकाशावर एक महत्त्वाचे स्थान मिळवून दिले आहे.

=== नागपुरी संत्र्याचा उगम आणि इतिहास ===
नागपुरात संत्र्याच्या लागवडीचा इतिहास सुमारे ३०० वर्षे जुना आहे. १८ व्या शतकात रघुजीराजे भोसले यांच्या काळात राजस्थान किंवा मध्य भारतातून संत्र्याची रोपे नागपुरात आणली गेली असे मानले जाते. येथील '''काळी कसदार मृदा''' आणि '''विशिष्ट हवामान''' संत्र्याच्या पिकासाठी अतिशय पोषक ठरले.

=== संत्र्याचे दोन मुख्य हंगाम ===
नागपुरात संत्र्याचे पीक वर्षातून दोनदा घेतले जाते, ज्याला स्थानिक भाषेत 'बहार' म्हणतात:

* '''आंबे बहार:''' याची फुले फेब्रुवारीत येतात आणि फळे '''सप्टेंबर-ऑक्टोबर''' मध्ये बाजारात येतात.
* '''मृग बहार:''' याची फुले जूनमध्ये येतात आणि फळे '''जानेवारी-मार्च''' दरम्यान उपलब्ध होतात. मृग बहाराची संत्री अधिक गोड आणि रसरशीत मानली जातात.

=== नागपूरची संत्रा बाजारपेठ (कळमणा मार्केट) ===
नागपूरमधील '''<nowiki/>'कळमणा मार्केट'''' हे आशियातील सर्वात मोठ्या फळ आणि धान्य बाजारपेठांपैकी एक आहे.

* दररोज शेकडो ट्रक संत्री या मार्केटमध्ये येतात.
* येथून संत्री मुंबई, दिल्ली, कोलकाता यांसारख्या मेट्रो शहरांसह '''बांगलादेश, दुबई, आणि युरोपीय देशांत''' निर्यात केली जातात.
* संत्र्याच्या व्यापारातून नागपूर आणि विदर्भात दरवर्षी कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल होते.

=== भौगोलिक मानांकन (GI Tag) ===
नागपुरी संत्र्याला त्याच्या विशिष्ट चवीसाठी आणि गुणवत्तेसाठी '''<nowiki/>'भौगोलिक मानांकन' (Geographic Indication - GI Tag)''' मिळाले आहे. याचा अर्थ असा की, केवळ याच प्रदेशात पिकणाऱ्या संत्र्याला 'नागपुरी संत्रा' म्हणून अधिकृतपणे ओळखले जाते.

=== संत्र्यावर आधारित प्रक्रिया उद्योग ===
केवळ फळ म्हणूनच नाही, तर संत्र्यापासून विविध उत्पादने तयार करण्याचे उद्योगही नागपुरात मोठ्या प्रमाणावर आहेत:

* '''संत्रा बर्फी:''' पुण्याची जशी बाकरवडी तशी नागपूरची 'हल्दीराम' किंवा 'हिरा'ची संत्रा बर्फी प्रसिद्ध आहे.
* '''ज्यूस आणि पल्प:''' संत्र्याचा रस आणि आईस्क्रीमसाठी वापरला जाणारा पल्प परदेशात निर्यात केला जातो.
* '''सौंदर्य प्रसाधने:''' संत्र्याच्या सालीपासून पावडर आणि तेल तयार केले जाते.

=== आव्हाने आणि प्रगती ===
पाण्याचे दुर्भिक्ष्य आणि हवामान बदल यामुळे संत्रा बागायतदार कधीकधी संकटात येतात. मात्र, आता '''<nowiki/>'महाऑरेंज'''' सारख्या संस्था आणि कृषी विद्यापीठांच्या संशोधनामुळे संत्र्याच्या निर्यातीत वाढ करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे.
----<blockquote>'''विशेष टीप:''' नागपूरच्या संत्र्याची साल सहज हाताने काढता येते (Loose-skinned), हे त्याचे जागतिक स्तरावरील सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे, जे परदेशी संत्र्यांमध्ये (उदा. कॅलिफोर्निया ऑरेन्ज) सहसा आढळत नाही.</blockquote>