View source for नागपुरी मारबत उत्सव: जगातील एकमेव आगळीवेगळी परंपरा

नागपूरची '''<nowiki/>'मारबत'<nowiki/>''' आणि '''<nowiki/>'बडग्या'''' म्हणजे विदर्भाच्या सांस्कृतिक जीवनातील एक अविभाज्य भाग. दरवर्षी पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी (पाडव्याला) हा उत्सव अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. सुमारे १५० वर्षांहून अधिक काळ चालत आलेली ही परंपरा सामाजिक दुष्प्रवृत्तींवर प्रहार करण्याचे एक माध्यम आहे.

=== मारबत उत्सवाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी ===
या उत्सवाची सुरुवात १८८५ च्या सुमारास झाली. या परंपरेमागे दोन मुख्य कथा सांगितल्या जातात:

* '''ऐतिहासिक संदर्भ:''' असे मानले जाते की, नागपूरचे भोसले घराण्यातील बंकाबाई यांनी ब्रिटीशांशी हातमिळवणी केली होती. त्यांच्या या कृतीचा निषेध करण्यासाठी नागपूरच्या जनतेने 'काळ्या मारबती'ची प्रतिमा तयार करून तिची मिरवणूक काढली.
* '''पौराणिक संदर्भ:''' काही लोक मारबतीला महाभारतातील 'पुतना' मावशीचे प्रतीक मानतात, जिने बालकृष्णाला मारण्याचा प्रयत्न केला होता.

=== काळी मारबत आणि पिवळी मारबत ===
नागपुरात दोन मुख्य मारबती असतात:

* '''पिवळी मारबत:''' ही तऱ्हाणे तेली समाजातर्फे काढली जाते. ही मारबत शहराच्या कल्याणासाठी आणि रोगांच्या निवारणासाठी मानली जाते.
* '''काळी मारबत:''' ही मारबत समाजातील अनिष्ट प्रथा आणि गद्दारीचे प्रतीक मानली जाते.

=== 'बडग्या': सामाजिक व्यंग ===
मारबतीसोबतच '''<nowiki/>'बडग्या'''' देखील मिरवणुकीत असतो. बडग्या म्हणजे समाजातील भ्रष्ट राजकारणी, वाईट प्रवृत्ती किंवा त्या वर्षातील ज्वलंत समस्यांचे प्रतीक असणारी एक मानवी आकृती. लोक विविध घोषणा देऊन आपल्या मनातील राग या बडग्याद्वारे व्यक्त करतात.

=== मिरवणूक आणि घोषणाबाजी ===
नागपूरच्या अरुंद गल्ल्यांमधून जेव्हा ही मिरवणूक निघते, तेव्हा संपूर्ण वातावरण घोषणांनी दणाणून जाते. यातील सर्वात प्रसिद्ध घोषणा म्हणजे:<blockquote>'''"इडा पिडा घेऊन जा गे मारबत!"'''</blockquote>याचा अर्थ असा की, समाजातील सर्व दुःख, रोगराई आणि वाईट गोष्टी तू स्वतःसोबत घेऊन जा आणि शहराला सुखी कर.

=== उत्सवाचे सामाजिक महत्त्व ===
आजच्या काळातही मारबत उत्सव आपले महत्त्व टिकवून आहे.

* '''जनजागृती:''' वाढती महागाई, भ्रष्टाचार, प्रदूषण किंवा सामाजिक अन्याय यांवर भाष्य करणारे 'बडग्ये' आजही मिरवणुकीत आकर्षण ठरतात.
* '''सामूहिक एकता:''' या उत्सवात जात-पात विसरून संपूर्ण नागपूरकर एकत्र येतात.

----<blockquote>'''विशेष माहिती:''' मारबत उत्सवाच्या दिवशी नागपूरमध्ये होणारी गर्दी ही अक्षरशः अलोट असते. हा उत्सव संपल्यानंतर मारबतीचे दहन केले जाते, जे वाईट प्रवृत्तींच्या नाशाचे प्रतीक आहे.</blockquote>