View source for दीक्षाभूमी: आधुनिक भारताचे ऐतिहासिक धम्मचक्र प्रवर्तन

नागपूरमधील '''दीक्षाभूमी''' हे केवळ एक पर्यटन स्थळ नसून ते कोट्यवधी लोकांसाठी क्रांती, समता आणि मानवी हक्कांचे प्रतीक आहे. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' यांनी आपल्या लाखो अनुयायांसह येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली, ज्यामुळे या भूमीला 'दीक्षाभूमी' हे नाव मिळाले.

=== ऐतिहासिक पार्श्वभूमी ===
विजयादशमीच्या दिवशी (धम्मचक्र प्रवर्तन दिन) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेच्या साखळदंडातून मुक्त होण्यासाठी आणि सामाजिक न्यायासाठी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. या घटनेने भारताच्या सामाजिक आणि धार्मिक इतिहासात एक मोठे परिवर्तन घडवून आणले. नागपूरची निवड करण्यामागे त्यांनी 'नाग' वंशाच्या लोकांचा बौद्ध धर्माशी असलेला जुना संबंध असल्याचे सांगितले होते.

=== वास्तुकलेचा अद्वितीय नमुना ===
दीक्षाभूमीवरील हा भव्य स्तूप आशियातील सर्वात मोठ्या पोकळ (hollow) स्तूपांपैकी एक आहे.

* '''रचना:''' या स्तूपाची रचना सांची येथील प्रसिद्ध स्तूपाच्या धर्तीवर करण्यात आली आहे.
* '''विस्तार:''' स्तूपाचा व्यास १२० फूट असून त्याची उंची १२० फूट आहे. हा स्तूप पूर्णपणे संगमरवरी दगडांनी मढवलेला आहे.
* '''स्तंभ:''' स्तूपाच्या आत एक मोठा हॉल असून मध्यभागी भगवान बुद्धांची आकर्षक मूर्ती आहे. बाहेरील बाजूस धम्मचक्र आणि अशोक स्तंभाची प्रतिकृती आहे.

=== मुख्य आकर्षणे ===

* '''विहार आणि बोधिवृक्ष:''' स्तूपाच्या परिसरात एक सुंदर बौद्ध विहार आहे. तसेच, श्रीलंकेतील अनुराधापूर येथून आणलेल्या बोधिवृक्षाची एक फांदी येथे लावली आहे, जो आता एक डेरेदार वृक्ष झाला आहे.
* '''संग्रहालय:''' येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या जीवनावर आधारित दुर्मिळ छायाचित्रे आणि त्यांच्या अस्थींचे दर्शन घेता येते.
* '''प्रवेशद्वार:''' स्तूपाचे मुख्य प्रवेशद्वार सांची स्तूपाच्या तोरणासारखे भव्य आणि कोरीव काम केलेले आहे.

=== धम्मचक्र प्रवर्तन दिन सोहळा ===
दरवर्षी दसऱ्याच्या दिवशी (विजयादशमी) येथे 'धम्मचक्र प्रवर्तन दिन' मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. या दिवशी देश-विदेशातून लाखो अनुयायी नागपूरला येतात. संपूर्ण नागपूर शहर या काळात निळ्या रंगाने न्हाऊन निघते. या सोहळ्याला भेट देणे हा एक अत्यंत प्रेरणादायी अनुभव असतो.

=== जागतिक शांततेचे केंद्र ===
दीक्षाभूमीला 'अ' वर्ग पर्यटन स्थळाचा दर्जा मिळाला असून ती एक जागतिक तीर्थक्षेत्र बनली आहे. येथे येणारे लोक केवळ धार्मिक भावनेनेच येत नाहीत, तर शांतता, अहिंसा आणि मानवतावादाचा संदेश घेण्यासाठी येतात.
----<blockquote>'''माहिती टीप:''' दीक्षाभूमीचा मुख्य स्तूप बांधण्यासाठी प्रसिद्ध वास्तुविशारद 'शीना' (Sheodan Mal) यांनी आराखडा तयार केला होता. हे स्मारक बांधण्यासाठी अनेक वर्षे लागली आणि ते लोकसहभागातून उभे राहिले.</blockquote>